Saxofonist John Coltrane komt naar voren als iemand die vrijwel alles bevraagt. Maar ook als iemand die zonder te weten waar zijn eindbestemming ligt onverschrokken op weg gaat. Niet zelden herinneren dergelijke verhalen aan een heiligenleven.
Voorop staat Coltranes zachtmoedigheid. Hoe hij in de keiharde muziekwereld altijd vriendelijk bleef en wanneer hij musici moest ontslaan dat met het grootst mogelijke respect deed. Ook de keer dat trompettist Miles Davis hem uit frustratie over een teleurstellend verlopen opnamesessie in zijn gezicht en in zijn buik slaat, doet Coltrane niets terug.
Van onbegrepen musicus tot voorman van een nieuwe beweging
Dat voorval vindt plaats vlak voor de grote kentering in Coltranes leven. In 1957 kickt hij af van zijn heroïne- en alcoholverslaving. Een lange, moeizaam begonnen, maar steeds waardevoller wordende gig in de band van Thelonious Monk helpt Coltrane eindelijk zijn eigen identiteit als musicus te vinden.
Dan gaat het snel; als meest bekritiseerde lid van Miles Davis’ band is het uitgerekend Coltrane die de meest indringende bijdrage levert aan Davis’ meesterwerk Kind Of Blue. Onder eigen naam volgt niet veel later het baanbrekende album met de sprekende titel Giant Steps. Geleidelijk wordt Coltrane van een onbegrepen musicus die luisteraars meermaals in verwarring achterlaat, tot de voorman van een nieuwe beweging: The New Thing.
Het lijden staat voorop
Na een paar succesvolle jaren valt Coltranes klassieke kwartet met pianist McCoy Tyner, bassist Jimmy Garrison en drummer Elvin Jones uiteen. Opnieuw lijkt wat Coltrane doormaakt op een heiligenleven. Dit keer staat het lijden voorop. Kijk maar eens naar filmbeelden die tegen het eind van zijn carrière zijn gemaakt: Coltrane die zich voor een handvol toeschouwers, die ook nog eens nauwelijks geïnteresseerd zijn, volledig geeft.
Van zijn ziekte – de ongetwijfeld helse pijnen die hij moet doorstaan – laat hij de buitenwereld niets merken. Ook de kritiek op de richting waarin zijn muziek zich ontwikkelt, laat hij lijdzaam over zich heen komen. Dan is het plotseling voorbij, nog maar veertig jaar oud overlijdt Coltrane en de wereld schrikt wakker. Een van de laatste grote vernieuwers, de man die jazz een spirituele lading geeft, is niet meer.
Menselijke plaat
Menselijke plaat
Bij bovenstaand verhaal zijn zeker kanttekeningen te plaatsen. Met name schrijver Tony Whyton heeft dat in de boeken Beyond A Love Supreme en Jazz Icons ook gedaan. Valt de omslag naar steeds bizardere muziek bijvoorbeeld niet wel heel toevallig samen met Coltranes toenemende gebruik van lsd? Zo heilig is Coltrane nou ook weer niet en we kunnen toch ook niet volhouden dat in zijn latere werk alles goud is wat er blinkt? Hoe mooi het verhaal ook klinkt, het ligt allemaal genuanceerder, daar komen we langzaam achter. Niet alleen door critici als Whyton, die probeert zich niet door mythen en legenden te laten verblinden, maar ook door nieuwe opnamen die sporadisch opduiken.
Zoals het verloren gewaande album van Coltranes klassieke kwartet dat de veelbetekenende titel Both Directions At Once heeft gekregen. Het in 2018 ontdekte en uitgebrachte album is een zeer menselijke plaat. Eén waarop Coltrane vooral zoekende is en soms zelfs lijkt terug te schrikken van de koers die hij zelf heeft ingezet. Zijn solo’s wisselen voortdurend tussen in and out. Hij begeeft zich buiten de toonsoort, maar keert er binnen de kortste keren weer naar terug. De melodielijn lijkt meer een reddingsboei dan een baken. Wanneer Coltrane vastloopt, redt hij zich door de melodie te herhalen, soms lang achtereen met maar minieme variaties. Nummers als Nature Boy en zijn eigen Impressions heeft hij later krachtiger en met meer zelfvertrouwen op de plaat gezet.
Ongebaand pad
Juist die twijfel, de voorzichtigheid waarmee Coltrane en zijn kwartet nieuwe stappen zetten en schijnbaar ingeslagen wegen soms weer geschrokken op hun schreden terugkeren, maakt Both Directions At Once een bijzonder interessante aanvulling op de toch al behoorlijk gevulde Coltrane-catalogus. Coltranes twijfel is begrijpelijk. Niet alleen vergeten wij luisteraars nogal eens dat waar een pad gebaand is eerst alleen wildernis was. Het zien van een weg die voor je ligt, is niet moeilijk, tenzij er nog helemaal geen weg is. Bovendien dateren de opnamen van Both Directions At Once uit een opmerkelijk jaar in Coltranes loopbaan, namelijk 1963.
Zijn grootste en meest extreme statements – A Love Supreme en Ascension – liggen nog voor hem. Net als een paar van zijn meest overtuigende kwartetplaten, zoals Coltrane en Cresent. Wat we tot dusver van Coltrane uit 1963 kenden, waren buitenbeentjes in zijn oeuvre. De plaat Ballads en twee opmerkelijke samenwerkingen, een met de legendarische bandleider Duke Ellington en een met zanger Johnny Hartman. Mooie platen overigens, maar beduidend minder onstuimig dan wat Coltrane later zou brengen. In meerdere opzichten dragen ze ook minder duidelijk Coltranes signatuur. Begrijpelijk gezien het feit dat twee van de platen samenwerkingsprojecten zijn, maar toch een gegeven dat niet over het hoofd moet worden gezien.
In 1963 had Coltrane dan ook het nodige te verliezen. Zijn album My Favourite Things was een groot succes, zowel artistiek als commercieel. Na jarenlang door veel fans en critici verguisd te zijn, was Coltrane ineens een grote naam. Op Both Directions At Once is te horen hoe hij meer dan eens de weg inslaat die uiteindelijk voor hem de juiste zal blijken – een weg waarmee hij de jazz blijvend zal veranderen.
Grote impact
De afloop van het verhaal kenden we al. We wisten al hoe ver Coltrane van het bekende terrein weg zou raken en hoe hij tot zijn veel te vroege dood zou blijven doorgaan om verder te komen. Nog veel verder dan waar hij al gekomen was. Misschien wisten we niet welke verhalen over Coltrane we moesten geloven, maar wel hoe groot de impact was die zijn beste werk op ons heeft gehad. Die eerste keer dat we een van de furieuze en toch altijd liefdevolle solo’s hoorden en voelden hoezeer het minutenlang ademloos luisteren naar iemand die in de goede zin bezeten leek, ons leven had veranderd. En hoe het haast een wonder was, dat elke keer als we de plaat draaiden het leidde tot diezelfde overweldigende ervaring.
Van zo’n bezielde visie op muziek komen verhalen. Er wordt verteld dat Coltrane tijdens het afkicken in 1957 een ontmoeting met de hogere macht had en zijn leven vanaf dat moment aan Hem wijdde. Daarna wordt aan elke beslissing die Coltrane neemt meer gewicht gegeven. Both Directions At Once is niet de plaat van een genie, laat staan een heilige. Voor en na dit album heeft Coltrane betere gemaakt. Toch is het een bijzondere, bij momenten zelfs ontroerende plaat, omdat hier een man aan het werk is die nu nog niet, maar straks de juiste weg inslaat.
Tekst: Mischa Andriessen | Foto’s: John Coltrane Official
Dit is een bewerking voor online van het artikel John Coltrane, een vastberaden twijfelaar dat in Jazzism 5-2018 verscheen.
Lees ook:
