Hoewel weinig bekend bij het grote publiek, drukte George Russell een blijvende stempel op de ontwikkeling van de jazz.
Tekst: Koen Graat | Openingsfoto: courtesy of George Russell.com
Onzichtbare pionier
George Russell (1923–2009) is geen naam die direct bij een groot jazzpubliek een belletje doet rinkelen. Toch behoort hij tot de meest invloedrijke figuren in de jazzgeschiedenis. Als componist, bandleider en theoreticus speelde hij een sleutelrol in de ontwikkeling van de modale jazz. Zijn ideeën inspireerden grootheden als Miles Davis en John Coltrane, hij liep vooruit op jazzrock en gaf belangrijke impulsen aan de Europese jazz, met name in Scandinavië.
Van drummer naar denker
Russell begon zijn muzikale loopbaan als drummer in Cincinnati. Via bandleider Benny Carter belandde hij midden jaren veertig in New York, waar hij in aanraking kwam met de pioniers van de bebop, onder wie Charlie Parker en Dizzy Gillespie. Een beslissend moment was het zien spelen van drummer Max Roach. ‘Dat is een echte drummer,’ zou Russell later zeggen. Het confronteerde hem met zijn eigen beperkingen. Toen Carter hem vervolgens verving door Roach, voelde Russell zowel teleurstelling als opluchting. Het sjouwen met drums was hij zat; het componeren lonkte.
Die keuze bleek bepalend. Carter kocht Russells eerste compositie New World, die hij met kleine aanpassingen ook verkocht aan Dizzy Gillespie, Earl Hines en Cab Calloway. Het stuk hield hem financieel overeind in een moeilijke periode en markeerde het begin van zijn carrière als componist.
Het ziekenhuisbed als startpunt
In 1945 belandde Russell met zware tuberculose in een New Yorks ziekenhuis, waar hij vijftien maanden moest herstellen. In die tijd begon hij te werken aan wat hij later zijn levenswerk zou noemen: een theorie die improvisatie en compositie op basis van toonladders met elkaar verbond. Aanleiding was een terloopse opmerking van Miles Davis. Op de vraag naar zijn ambitie antwoordde Davis: ‘Learning all the changes.’ Russell realiseerde zich dat Davis niet doelde op het beheersen van akkoordenschema’s, maar op een fundamenteel andere manier van denken over harmonie.
Dat inzicht leidde tot het Lydian Chromatic Concept of Tonal Organization, voor het eerst gepubliceerd in 1953. Het concept bood musici een alternatief voor het traditionele akkoorddenken en gaf meer melodische vrijheid. Voor velen, onder wie Coltrane en Davis, werd het een belangrijke inspiratiebron.
Eerste stappen in modale jazz
Nog voordat zijn theorie officieel was gepubliceerd, bracht Russell zijn ideeën in de praktijk. Voor Dizzy Gillespie schreef hij in 1947 Cubano-Be, Cubano-Bop. Een werk waarin Afro-Cubaanse ritmes, bebop en modale elementen samenkomen. Het stuk wordt vaak beschouwd als de eerste modale jazzcompositie. Later volgden ambitieuze bigbandwerken zoals A Bird In Igor’s Yard, waarin Russell moeiteloos invloeden van Stravinsky en Charlie Parker combineerde.
In diezelfde periode maakte Russell deel uit van de kring rond arrangeur Gil Evans samen met musici als Davis, Gerry Mulligan en John Lewis. Zij discussieerden intensief over de toekomst van jazz en zochten naar alternatieven voor de complexe bebop. Deze sessies leidden tot de legendarische opnamen die later verschenen als Birth Of The Cool. Hoewel Russell tot de inner circle behoorde, werden zijn composities als te complex beschouwd en niet opgenomen.
Bill Evans en The Jazz Workshop
Halverwege de jaren vijftig ontmoette Russell bij toeval de destijds nog onbekende pianist Bill Evans. Russell nam hem mee in zijn muzikale wereld en gaf hem een prominente rol op The Jazz Workshop (1957), zijn debuutalbum als bandleider.
Het album, met Paul Motian op drums, liet een eigenzinnige mix horen van complexe structuren, ritmische gelaagdheid en melodische vrijheid. Russell profileerde zich hiermee definitief als een originele stem binnen de jazz. Zijn invloed reikte verder: hij wees Miles Davis op Bill Evans, wat indirect bijdroeg aan Kind Of Blue, het ultieme modale jazzalbum.
Spanningen en vertrek uit Amerika
Ondanks zijn artistieke successen voelde Russell zich steeds minder thuis in de Verenigde Staten. Zijn lichte huidskleur en onduidelijke afkomst zorgden ervoor dat hij zich vervreemd voelde van zowel de zwarte als witte gemeenschap. Bovendien werd zijn rol als theoreticus met argwaan bekeken in een scene die vooral draaide om virtuositeit en politiek engagement. Zijn kritische uitspraken over de avant-garde maakten hem niet populair.
Halverwege de jaren zestig besloot Russell tijdens een Europese tournee niet terug te keren naar Amerika. Hij vestigde zich in Scandinavië, waar hij zich voor het eerst als mens en kunstenaar gerespecteerd voelde. In Noorwegen vormde hij een groep met musici als Arild Andersen, Jon Christensen en de jonge Jan Garbarek. Russell moedigde hen aan een eigen muzikale identiteit te ontwikkelen, los van het Amerikaanse voorbeeld. Zijn invloed op de Noorse jazz was enorm en blijvend.
Tijd vooruit op jazzrock
Na enkele jaren keerde Russell terug naar de VS, waar hij een docentschap kreeg aan het New England Conservatory. Daar doceerde hij decennialang zijn Lydian Chromatic Concept. Tegelijkertijd bleef hij vernieuwen als componist. Op Electric Sonata For Souls Loved By Nature (opgenomen in 1968) experimenteerde hij met funk, rock, elektronica en tape-loops. Het album verscheen pas na Miles Davis’ Bitches Brew, maar was feitelijk zijn tijd vooruit.
Trompettist Stanton Davis herinnerde zich hoe Russell de richting al zag aankomen. ‘George wist dat de jazz die kant op zou gaan. Hij lachte erom.’ Het tekent Russell: altijd een stap vooruit, zelden in de schijnwerpers.
Blijvende erfenis
George Russell bleef tot op hoge leeftijd componeren, doceren en denken. Zijn theorie leeft voort in de muziek van talloze musici, vaak zonder dat zij zich daar expliciet van bewust zijn. Russell was geen ster in de traditionele zin, maar een katalysator: iemand die anderen in beweging bracht. Zijn invloed, vanuit de schaduw, is nauwelijks te overschatten.
Dit profiel van George Russell is een ingekorte versie van het artikel dat verscheen in Jazzism 6-2022.
